بود » . « 1 » قاضى عبد الجبّار مىگويد : « نظّام از پاكان فرقه معتزله بود و مورد تهمت اصحاب حديث واقع شد » . « 2 » استاد شهيد آية اللّه مطهّرى مىنويسد : « آراى ابو اسحاق نظّام بلخى در علم كلام و احيانا در فلسفه معروف است » . « 3 » دكتر صادق گوهرين مىگويد : « نظّام بلخى پايه‌گذار علم كلام بود . وى معتقد است كه عدهء زيادى از علماى اسلام از آراى كلامى او پيروى كرده‌اند . « 4 » ابو الفتح كراچكى ، در كنز الفوائد مىنويسد : « نظّام جهت اثبات صانع به ادلّهء تضاد و تباين استدلال كرده است . « 5 » ابن خلكان مىگويد : « نظّام بلخى يكى از ستارگان آسمان دانش بود » . « 6 » ابن حجر در لسان الميزان مىنويسد : « نظّام عقيده داشت كه عمومى بودن رسالت پيامبران اختصاص به پيامبر اسلام ( ص ) ندارد ، بلكه تمام پيامبران الهى به‌سوى تمام انسانها فرستاده شده‌اند و مردم معجزات پيامبران را به تمام آفاق مىرسانند . آنها از اين طريق ، پيامبران را تصديق و متابعت مىكنند » . « 7 » جاحظ در كتاب الحيوان مىنويسد : « ابو اسحاق نظّام در علوم رياضى و كلام و موسيقى صاحب‌نظر بود » . « 8 » احمد امين در ضحى الاسلام مىنويسد : « نظّام در دفاع از اسلام همّت گماشت و كتب و مقالاتى را در ردّ ملحدان نوشت » . « 9 » سيد مرتضى علم الهدى ، در امالى از نظّام دفاع كرده مىگويد : « در ميان ابيات نظّام

--> ( 1 ) - همان ، ص 94 . ( 2 ) - فرق الطبقات المعتزله ، ج 1 ، ص 59 . ( 3 ) - خدمات متقابل اسلام و ايران ، ص 705 . ( 4 ) - حجة حق ابو على سينا ، ص 240 . ( 5 ) - كنز الفوائد ، ص 86 . ( 6 ) - وفيات الاعيان ، ج 4 ، ص 275 ، ج 1 ، ص 203 . ( 7 ) - لسان الميزان ، ج 1 ، ص 67 . ( 8 ) - الحيوان ، ج 3 ، ص 100 . ( 9 ) - ضحى الاسلام ، ج 3 ، ص 121 .